Het is een scenario dat AI-experts in hun vorige week verschenen rapport al voorspelden, maar dan pas voor over twee jaar: Amerika zal proberen de nieuwste AI-technieken voor zichzelf te houden.

Deze week werd het al werkelijkheid: de Trump-regering wil bepalen wie toegang krijgt tot het nieuwste programma van OpenAI. Ook de nieuwe tool van AI-bedrijf Anthropic werd kortstondig aan banden gelegd door het Witte Huis.

Het nieuws maakt duidelijk hoe de AI-kaarten zijn geschud en waar Europa staat. Experts vrezen dat als Amerika's AI-voorsprong zo groot blijft, de Europese economie ineen zal storten. Ook zou het Witte Huis met één druk op de knop al onze computers kunnen hacken.

Amerika ontwikkelt kunstmatige intelligentie als een komeet, maar andere landen blijven achter. Om Europa wakker te schudden, kwamen AI-deskundigen vorige week - nog voor het nieuws van OpenAI en Anthropic - met een alarmistisch rapport: Europe 2031. Hun oproep: bouw snel meer datacenters en Europese landen moeten meer samenwerken.

Tegelijkertijd is aan deze kant van de oceaan een voorzichtige tegenbeweging: zo haalde AI-bedrijf General Intuition van Nijmegenaar Pim de Witte 320 miljoen dollar op, werd deze week bekend.

Zijn dit soort initiatieven het begin van Europa's inhaalrace? Of zijn we al te laat?

Blijven leunen op Amerikaanse AI is zeer risicovol, zegt AI-onderzoeker Michiel Bakker. De Nederlander werkt op de Amerikaanse MIT-universiteit en bij de AI-tak van Google. Hij schreef mee aan Europe 2031 en vreest dat we "extreem afhankelijk" worden van Amerika. Niet alleen qua veiligheid en geopolitiek, ook economisch. "Uiteindelijk móéten we een inhaalsprint gaan maken."

Het grote gevaar is volgens de rapportschrijvers dat Amerika straks bepaalt wie hun AI mag gebruiken en wie niet. Om Europese innovaties mogelijk te maken, is toegang tot de beste hedendaagse (Amerikaanse) modellen essentieel. Als die toegang ontbreekt, kan een onherstelbare ongelijkheidskloof ontstaan.

Hoogleraar innovatie Deborah Nas van de TU Delft benadrukt dat AI-systemen uitzetten juridisch onderbouwd moet worden. Toch deelt ze Bakkers zorgen. "We zijn de afgelopen jaren vaker verrast door besluiten van de Amerikaanse overheid. En wat als Amerika nog verder afschuift van het zijn van een bondgenoot."

Ze kan zich vinden in de conclusie dat Europa zo snel mogelijk het gaspedaal moet indrukken. "Het is nog niet helemaal kansloos, maar we moeten heel snel wat gaan doen willen we onze toekomstige economie veiligstellen."

Anders dreigt "grote werkeloosheid" op het gebied van kenniswerk. 'Onze' banen kunnen worden geautomatiseerd door Amerikaanse techbedrijven die ook met de winsten gaan strijken. Gevolg: minder Nederlanders die loonbelasting betalen en minder bedrijven die winstbelasting betalen over hun omzet. "De vraag is dan hoe wij op de langere termijn onze welvaartsstaat gaan financieren."

Er zijn al wel hoopvolle Europese AI-initiatieven. Zie Pim de Witte's General Intuition, dat prominente investeerders als Jeff Bezos wist te strikken. De geldschieters zijn Amerikaans, toch blijft de AI-start-up in Nederlandse handen, verzekert De Witte. "We hebben een paar dj's die ervoor hebben gezorgd dat muziek een groot exportproduct is voor Nederland, dat moeten we met AI ook voor elkaar krijgen."

De Witte heeft een platform waar gebruikers beelden van games delen. Die beelden en bijbehorende data zijn een goudmijn: AI-technici kunnen er namelijk robots mee trainen.

OpenAI wilde General Intuition overnemen voor 500 miljoen dollar, maar De Witte zei nee. "Je wil niet afhankelijk zijn van andere continenten die misschien Europa's veiligheid niet zo belangrijk vinden. Het is tijd wakker te worden en serieus aan de slag te gaan."

Op een AI-top in februari maakte Europese Commissievoorzitter Von der Leyen bekend dat er een AI-fonds komt met 200 miljard euro. Een nobel plan, zegt Bakker, maar een groot deel van dat bedrag bestaat uit private investeringen die eerder al waren aangekondigd. Slechts een klein deel is "nieuw geld uit Brussel".

Minder regels

Beter zou de EU wet- en regelgeving kunnen schrappen rond bijvoorbeeld privacy, zegt VVD-Europarlementariër Bart Groothuis. Techbedrijven zouden dan meer hun gang kunnen gaan - net als in Amerika - en daardoor sneller kunnen innoveren.

Een lastig dilemma, vindt Nas. "Als burger ben heel blij dat ik in een land woon waar we democratie, mensenrechten en privacy hoog in het vaandel hebben staan. Maar als ik vanuit professioneel innovatieperspectief kijk, maak ik me ernstig zorgen over het verdienvermogen van Europa op de langere termijn."

Ook rijst de vraag of Europa niet al te laat is. Nee, denkt Bakker: "Actie ondernemen was gisteren eigenlijk beter geweest dan vandaag. Maar vandaag is ook beter dan morgen."